حسنعلى خان افشار
236
سفرنامه لرستان و خوزستان ( فارسى )
خوزستان بهشمار مىآيد . او در زمان حضرت رسول ( ص ) به دنيا آمد و پس از مرگ عمر ، خليفهء دوم مسلمانان ، با ام كلثوم ، زن او و دختر حضرت على ( ع ) ازدواج كرد . دربارهء محمد بن جعفر دو روايت هست : يكى اين كه گويند در كربلا شهيد شد و ديگرى ، در فتح شوشتر به شهادت رسيد اما جنازهاش را در اطراف دزفول دفن كردند « 1 » . 74 . نام گرگر و دستوا ( دستوا ) در تذكرهء شوشتر آمده است . گزارش ياد شده به گونهاى گستردهتر در تحفة العالم نيز تكرار شده است . برپايهء اين دو ، دستوا لفظى عربى است و يكى دانستن آن با دستآباد يا دشتآباد نادرست مىباشد و چون مردم اطراف رود دو دانگه با طناب از آن رود آب بالا مىكشيدهاند ، محلهء آنها به گرگر مشهور شده است « 2 » . دستوا و گرگر دو عنوان كلىاند كه براى مجموعهاى از محلات كوچك بهكار مىرفتهاند . در تحفة العالم اين محلات چنين ياد شدهاند : اعاظم محلات دستوا كه نعمتى خانهاش نيز گويند نه محلّه كما فصّلت : موكهى ، سيد صالح ، دكان سيد ، سيد محمد شاه ، ميدان شيخ ، دكان شمس ، سادات ، كاكا عيدى ( كهكه عيدى ) ، كوزهگران ( كيزه بناران ) ؛ اعظم محلات گرگر كه حيدرى خانهاش خوانند هفت محلّه كما فصّلت : عبدالله بانويه ( عبونو ) ، شاه زيد ، سيد قاسم ، اشكفتيان ، قبلى ، طراحيان ، دروازه ، و محلاتى كه قريب به دروازهء عسگرند آنها را دستوا و آنچه كه قريب به دروازهء گرگرند ، گرگر خوانند « 3 » . همچنين لايارد در گزارش خود مىنويسد : شوشتر به دوازده محله تقسيم مىشود كه بعضى از آنها تقريبا نيمه ويران و مخروبهاند « 4 » . 75 . برپايهء گزارشهاى موجود ، در ميان عمال شوشتر ميرزا سلطان على خان از همه پرنفوذتر بوده است . دوبد هنگام اقامتش در شوشتر مهمان او مىشود و دربارهاش چنين مىنويسد :
--> ( 1 ) . نك : داعى دزفولى ، مجمع الابرار و تذكرة الاخيار ، ص ص 61 - 70 ؛ جزايرى شوشترى ، سيد عبد الله ، تذكرهء شوشتر ، ص 9 . ( 2 ) . نك : جزايرى شوشترى ، سيد عبد الله ، تذكرهء شوشتر ، ص 22 ؛ موسوى شوشترى ، عبد اللطيف ، تحفة العالم ، ص ص 58 - 59 . ( 3 ) . موسوى شوشترى ، همانجا . ( 4 ) . لايارد . . . ، سيرى در قلمرو بختيارى ، ص 72 .